Türkiye’nin Somali’nin başkenti Mogadişu’da TC. Çağrı Bey Sondaj Gemisi’ni göreve başlatması, sadece teknik bir enerji hamlesi değil, derin stratejik ve sembolik anlamlar taşıyan bir dış politika beyanıdır. Bu adım, Ankara’nın 21. yüzyılda çizdiği küresel aktör portresinin somut bir tezahürüdür. Geleneksel dış politika parametrelerini aşan bu hareket, Türkiye’nin “kıyıda” değil “açık denizde” bir güç olduğunu ilan eder. Tarihsel olarak bakıldığında, Türk devlet geleneği devletin arka bahçesi olarak adlandırabileceğimiz arazilerini (hinterland) genişletme ve jeopolitik (coğrafya, ekonomi, nüfus vb.nin devlet politikasındaki etkisi) etki alanlarını çeşitlendirme eğilimindedir. Prof. Dr. Ahmet Davutoğlu’nun “Stratejik Derinlik” tezi, komşularla sıfır sorun temelinde başlasa da aslında Türkiye’nin çok boyutlu, tarihsel ve coğrafi bağlara dayalı bir açılım arayışını yansıtıyordu. Bugün Somali’deki varlık, bu arayışın okyanus ötesine uzanan bir evrimini temsil etmektedir.
Bu hamlenin arkasında üç temel sacayağı vardır: insani diplomasi, ekonomik güvenlik ve askeri-stratejik özerklik. Türkiye, 2011’deki kuraklık sonrası Somali’ye yönelik insani yardım ve altyapı yatırımlarıyla (hastaneler, okullar, askeri eğitim) bölgede eşsiz bir güven ve nüfuz sermayesi biriktirdi. Bu sermaye, şimdi somut bir ekonomik ortaklığa dönüşüyor. Çağrı Bey Gemisi, bu nüfuzun enerji kaynaklarına erişim ve deniz yetki alanlarının haritalanması gibi hayati bir alanda somutlaşmasıdır. Enerji arz güvenliği, modern devletlerin varoluşsal meselesidir ve Türkiye; kaynak çeşitlendirmesini Afrika Boynuzu gibi jeostratejik (coğrafyayı siyasi ve askeri hedeflere ulaşmak için bir araç olarak kullanma) bir kavşakta gerçekleştirerek bağımlılıklarını azaltmayı hedefliyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) raporları, Doğu Afrika’nın henüz keşfedilmemiş hidrokarbon potansiyeline dikkat çekmektedir.
Ancak bu hareketin jeopolitik boyutu, ekonomik boyutunu aşar. Hint Okyanusu, 21. yüzyılın en kritik ticaret ve enerji deniz yollarına ev sahipliği yapmaktadır. Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi, Hindistan’ın “Act East” politikası, ABD’nin ve Avrupa’nın bölgedeki askeri varlığı bu suyollarının kontrolü için verilen mücadelenin göstergesidir. Türkiye’nin Somali’de kalıcı bir deniz ve kara varlığı (en büyük deniz aşırı üssü) ile şimdi de sondaj faaliyeti, bu rekabete doğrudan dâhil olduğu anlamına gelir. Bu, geleneksel Batı ittifakı içindeki konumunu sorgulayan, daha bağımsız ve çok kutuplu dünyaya uyum sağlayan bir Türkiye’nin yansımasıdır. Bu durum, Türkiye’nin kara gücünden deniz ve okyanus gücüne doğru genişleyen bir stratejik vizyon geliştirdiğini göstermektedir.
Somali örneği, Türkiye’nin “yumuşak güç” ile “sert güç” unsurlarını nasıl birbiriyle birleştirip bütünleştirdiğinin bir modelidir. Önce insani yardım ve kalkınma iş birliği (TİKA, YTB, AFAD), ardından askeri eğitim ve güvenlik iş birliği (Somali’deki askeri üs) ve nihayetinde ekonomik yatırım ve kaynak ortaklığı. Bu kademeli ve bütünleşik yaklaşım, Türk dış politikasının artık tek boyutlu olmadığını, çok araçlı ve uzun vadeli bir bakış açısına sahip olduğunu kanıtlıyor. Bu durum, yumuşak güç kavramını, ekonomik ve askeri kaynaklarla akıllı güçle birleştiren bir stratejiye işaret etmektedir.
Peki, bu hamle Türkiye’nin geleceği açısından neler düşündürür? Birincisi, Türkiye’nin ulusal çıkarlarını tanımlama coğrafyası genişlemektedir. Artık sadece Akdeniz, Karadeniz ve Orta Doğu değil, Kızıldeniz ve Hint Okyanusu da Ankara’nın stratejik hesap masasındadır. İkincisi, bu tür hamleler kaçınılmaz olarak bölgedeki diğer aktörlerle (Mısır, Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan ve hatta Hindistan) hem iş birliği hem de rekabet dinamiklerini derinleştirecektir. Üçüncüsü ve en önemlisi; Türkiye, Batı ittifakı içinde ancak onunla sınırlı kalmayan, kendi bağımsız güç yansıtımını geliştiren “hibrit bir aktör” konumunu pekiştirmektedir. Tarihçi İlber Ortaylı’nın da vurguladığı gibi, Osmanlı’nın Hint Okyanusu’ndaki geçmiş mirası, bugün için bir referans noktası olabilir; ancak modern Türkiye’nin motivasyonu tarihi nostaljiden ziyade geleceğe dönük gerçek politik hesaplardır.
Mogadişu’daki Türk sondaj gemisi, Türkiye’nin artık bölgesel bir güç olmanın ötesine geçtiğinin ve kapasitesi elverdiğince küresel bir etki alanı inşa etmeye çalıştığının güçlü bir sinyalidir. Bu yol haritası risklerle doludur: aşırı yayılma tehlikesi, uluslararası rekabetin kızışması ve iç siyasetteki ekonomik dinamiklerle dış politika hamleleri arasındaki denge… Ancak net olan bir şey var: Türkiye, bu tavrıyla uluslararası sistemde pasif bir nesne olarak kalmayı reddetmektedir. Somali’deki bu jeopolitik sondaj, sadece deniz tabanındaki enerji kaynaklarını değil, aynı zamanda Türkiye’nin 21. yüzyıldaki uluslararası rolünün derinliklerini ve sınırlarını da keşfetmeye yönelik cesur bir adımdır. Bu adımın sonuçları, yalnızca Ankara için değil; Orta Doğu, Afrika ve Hint-Pasifik’in kesişimindeki tüm denge için belirleyici olacaktır. Saygılarımla, vesselam.
Öğr. Gör. Ed. Yılmaz ÇAKMAK
