Bu makale, Türkiye – Yunanistan ilişkilerinde ortaya çıkan, konusu itibariyle diğer dünya ülkelerini de ilgilendiren, toplumumuzun genel manada pek bilgi sahibi olmadığı “Casus Belli” kavramıyla ilgili bilgilendirme amacıyla yazılmıştır.
Tarih boyunca devletler, savaş ilan etmeden önce eylemlerine meşruiyet kazandırmak için çeşitli gerekçeler sunmuşlardır. Bu konuyu en iyi anlatan kavram Latince kökenli “casus belli” dir. Casus belli, bir ülkenin bir başka ülkeye karşı savaş başlatmak için kullandığı resmî gerekçe veya bahaneyi ifade eder. Bu kavram, uluslararası ilişkilerde savaşın haklı gösterilmesi amacıyla sıklıkla başvurulan bir araç olarak karşımıza çıkar. Ancak bu gerekçelerin ne kadarının gerçek bir tehdit, ne kadarının ise önceden planlanmış bir savaş için uygun bir bahane olduğu tartışma konusudur.
Tarihsel süreçte casus belli kavramının en çarpıcı örneklerinden biri, 1939 yılında Almanya’nın Polonya’ya saldırmasıdır. Nazi Almanyası, savaşı başlatmak için Gleiwitz Baskını adı verilen bir provokasyonu kullanmış, kendi askerlerine Polonya üniforması giydirerek sınır karakoluna saldırtmıştır (Shirer, 1960). Bu olay, Almanya’nın Polonya’yı saldırgan ilan etmesine ve II. Dünya Savaşı’nı başlatmasına zemin hazırlamıştır.
Aynı şekilde, 2003 Irak Savaşı öncesinde Amerika Birleşik Devletleri, Irak’ın kitle imha silahlarına sahip olduğu iddiasını casus belli olarak kullanmış ancak savaş sonrasında bu silahların bulunamaması, kavramın ne kadar sübjektif olduğunu gözler önüne sermiştir.
Günümüzde ise casus belli kavramı, devletler arasındaki gerilimlerde hâlâ geçerliliğini korumaktadır. Özellikle Doğu Akdeniz ve Ege Denizi’ndeki hak iddiaları, bazı ülkeler tarafından potansiyel bir casus belli olarak değerlendirilmektedir. Yunanistan’ın Ege’de karasularını artırması halinde, Ege Denizi’nin %71’i Yunanistan’ın egemenliğine geçer ve Türkiye’nin Ege’den açık denizlere çıkışı uluslararası sulardan çıkarak büyük ölçüde kapanır.
Türkiye bu adımı “casus belli” (savaş sebebi) sayacağını 1995 yılında ilan etmiştir. Birleşmiş Milletler Antlaşması savaşı yasaklamış olsa da devletler, meşru müdafaa hakkı kapsamında veya ulusal güvenlik gerekçesiyle bu kavrama başvurabilmektedir. Bu durum, uluslararası hukukun savaşı önleme konusundaki sınırlı etkisini ve devletlerin çıkarları doğrultusunda hukuku nasıl esnetebildiğini göstermektedir.
Casus belli, savaşın kaçınılmaz bir sonuç değil, bir tercih olduğunu hatırlatan güçlü bir kavramdır. Tarih, bu gerekçelerin çoğu zaman gerçek bir tehditten değil, siyasi hedeflerden beslendiğini göstermektedir. O hâlde şu soruyu kendimize sormamız gerekir: Bir devlet, başka bir ülkeye savaş açmak için gerçekten haklı bir neden mi arar, yoksa sadece savaşmak için bir bahane mi arar? Bu sorunun cevabı, uluslararası barışın geleceği açısından hepimizin üzerinde düşünmesi gereken bir meseledir.
Yunanistan ile ülkemiz arasındaki “casus belli “ye gelince; Türkiye için casus belli gerçekten haklı bir nedendir. Çünkü Yunanistan kara sularını 12 mile çıkarırsa – ki asla çıkaramayacaktır – uluslararası sular ortadan kalkacak, Türk gemileri Yunanistan kara sularından geçmek zorunda kalacak, her şey Yunanistan’ın iznine tabi olacaktır. Türkiye’nin Ege denizi diye bir denizi kalmayacaktır. Yani casus belli gereğince savaş kaçınılmaz ve haklı bir gerekçe olarak karşımıza çıkacaktır. Son cümle: Yunanistan yanlış yaparsa “casus belli” (SAVAŞ) farzdır.
Öğr. Gör. Ed. Yılmaz ÇAKMAK
