Türkiye’de LGBT ve benzeri derneklerin yurt dışından fonlanması, son yıllarda kamuoyunun en çok tartıştığı konulardan biri haline geldi. Bu derneklerin faaliyetlerini sürdürebilmek için yurt dışı kaynaklara yönelmesi, ister istemez pek çok soruyu da beraberinde getiriyor.
Konuyu düzgün anlamak için öncelikle bu tür yapıların hukuki statüsüne ve finansman modellerine bakmak gerekiyor. Nitekim 5253 sayılı Dernekler Kanunu, derneklerin yurt dışından bağış almasını yasaklamıyor; ama ciddi bildirim yükümlülükleri getiriyor.
Türkiye’de faaliyet gösteren bazı sivil toplum kuruluşları; Avrupa Birliği fonları, Birleşmiş Milletler programları ve çeşitli uluslararası vakıflar üzerinden mali destek sağlıyor. Bu desteklerin bir kısmı “insan hakları”, “toplumsal cinsiyet eşitliği” ve “ayrımcılıkla mücadele” başlıkları altında projelendiriliyor. Peki, bu fonlar gerçekten şeffaflık ilkesine uygun olarak mı hareket ediyor? İşte orası ayrı bir tartışma konusu. Denetim mekanizmalarının yetersizliği, kamuoyunda haklı bir güvensizlik ortamı yaratıyor.
Yurt dışı fonların yönlendirilmesinde ideolojik motivasyonların rol oynadığı iddiaları da sıkça dile getiriliyor. Bazı uzmanlar, bu desteklerin Türkiye’nin toplumsal yapısını dönüştürmeye yönelik bir araç olarak kullanıldığını savunuyor. Karşı görüştekiler ise bunun bir komplo teorisinden ibaret olduğunu, asıl meselenin evrensel insan hakları olduğunu söylüyor. Bu iki kutup arasındaki gerilim, konunun objektif biçimde tartışılmasını da zorlaştırıyor. Sağlıklı bir değerlendirme yapabilmek için öncelikle somut verilere ve belgelere dayalı bir analiz şart…
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları ve Venedik Komisyonu raporları, sivil toplumun bağımsız finansmanını demokrasinin temel unsuru olarak tanımlıyor. Ancak bu, her fonun masum olduğu anlamına gelmiyor. Nitekim bazı ülkelerde yabancı fonlarla desteklenen sivil toplum kuruluşlarının siyasi manipülasyon aracı haline geldiği ilişkin örnekler bulunmaktadır. Türkiye’nin de bu tür risklere karşı koruyucu mekanizmalar geliştirmesi, egemenlik hakkının doğal bir uzantısı olarak görülmeli. Şeffaflık, hesap verebilirlik ve karşılıklı saygı esasına dayanmayan hiçbir finansman modeli meşru kabul edilemez.
Özetle, Türkiye’de LGBT ve benzeri derneklerin yurt dışından fonlanması meselesi tek boyutlu bir tartışma değil. Konu; egemenlik, insan hakları, demokrasi ve uluslararası ilişkiler boyutunda ele alınmalı… Asıl sorulması gereken soru şu: Bir ülkenin sivil toplumu kendi halkının iradesinden mi beslenmeli yoksa sınır ötesi çıkar merkezlerinden mi? Bu soruya vereceğimiz cevap, sadece bugünün değil, yarının Türkiye’sinin de kaderini belirleyecek…

Öğr. Gör. Ed. Yılmaz ÇAKMAK